Sommarja l- artiklu:  Skond ix- xjenzati, il- Neanderthal setgħu ħolqu u libsu l- ewwel ġojjellerija fid- dinja 130,000 sena ilu. Ir- riċerkaturi li eżaminaw tmien żwiemel li ttieħdu minn ajkla taʼ l- irkoppa bajda li nstabu f'Krapina fil- Kroazja qalu li ntużaw biex jinħolqu kollaġġ jew bracelet. Il-ħnieżer għandhom bosta marki ta' qtugħ, qtugħ u sinjali li kienu ġew imsajjar mill-Neanderthal li darba kienu jgħixu fis-sit fejn instabu. Il-pinijiet tal-ajkla li jidhru hawn fuq instabu f'sit abitat minn Neandertal u huma l-eqdem eżempju ta' ġojjellerija li qatt instabu, skond ir-riċerkaturi li eżaminawhom mill-ġdid 100 sena wara li nstabu. Is- sejbiet se jżidu mal- evidenza li qed tikber li n- Neanderthal ma kinux il- ħlejjaq primittivi u li għandhom l- għaqal bil- mod kif spiss jiġu deskritti. Minflok, qed jidhru li kellhom kultura sofistikata, kienu intelliġenti ħafna u forsi saħansitra ħolqu l- arti. Kien madwar 30,000 sena minn meta l-antenati tal-bnedmin tal-lum il-ġurnata huma maħsubin li ħassru l-Neanderthals tal-qedem. Imma l-ispeċi estinti jistgħu jkunu qed jirrivendikuna minna minn wara l-qabar billi jagħmilna aktar vulnerabbli għal mard potenzjalment fatali bħall-kanċer u d-dijabete. In-Neanderthal u l-bnedmin moderni huma maħsubin li kienu jeżistu flimkien għal eluf ta' snin u interkissati, li jfisser li l-Ewropej issa għandhom madwar 2 fil-mija DNA Neanderthal. Dawn il-ġeni 'wirt' ġew marbuta ma' riskju akbar ta' kanċer u dijabete minn studji ġodda li jħarsu lejn l-istorja evoluzzjonarja tagħna. Madankollu, xi ġeni li wirtna setgħu saħħew ukoll l- immunità tagħna għal mard ieħor. Ix- xjentisti sabu li parti mis- sistema HLA tagħna, li tgħin iċ- ċelluli bojod tad- demm biex jidentifikaw u jeqirdu materjal barrani fil- ġisem, setgħet ġiet mill- Neanderthal. Riċerkaturi oħra jissuġġerixxu li l- bnedmin barra l- Afrika huma iktar vulnerabbli għad- Dijabete tat- Tip 2 għax kienu mħalltin man- Neanderthal. Riċerkaturi mill- universitajiet taʼ Oxford u Plymouth sabu wkoll li ġeni li kienu meqjusa bħala fatturi taʼ riskju għall- kanċer kienu preżenti fil- ġenoma tan- Neanderthal. Ġene...
Tmien arloġġi tal- arloġġi nstabu f'sit fil- Kroazja abitat minn Neanderthal. Kienu għandhom marki ta'qtugħ li jissuġġerixxu li kienu ġew imqabbda flimkien b' sinew. Il- kliewi, maqtugħin mill- saqajn taʼ ajkla bajda bil- bżieq, kienu ġew ukoll imsaħħna. L-antropoloġisti jgħidu li huwa l-eqdem eżempju ta'ġojjelli li nstabu. Huma jgħidu li dan jissuġġerixxi li l-Neanderthal kienu jużawhom għal skop simboliku. Il-pinijiet kienu jeżistu 80,000 sena qabel il-wasla tal-bnedmin moderni fl-Ewropa. Dan jikkontradixxi l-fehmiet tradizzjonali dwar in-Neanderthal bħala primittivi u stupidi. Ix-xjentisti jgħidu li kienu fil-fatt intelliġenti u kellhom kultura sofistikata.