माइटोकॉन्ड्रियन हा बहुतेक युकेरियोट्सच्या पेशींमध्ये आढळणारा एक ऑर्गेनेल आहे, जसे की प्राणी, वनस्पती आणि बुरशी. माइटोकॉन्ड्रियामध्ये दुहेरी पडद्याची रचना असते आणि अॅडेनोसिन ट्रायफॉस्फेट (एटीपी) तयार करण्यासाठी एरोबिक श्वसनाचा वापर करतात, जो संपूर्ण पेशीमध्ये रासायनिक ऊर्जेचा स्रोत म्हणून वापरला जातो. १८५७ मध्ये अल्बर्ट फॉन कोल्लिकर यांनी कीटकांच्या स्नायूंमध्ये त्यांचा शोध लावला. माइटोकॉन्ड्रियन हा शब्द कार्ल बेंडा यांनी 1898 मध्ये तयार केला होता. माइटोकॉन्ड्रियनला लोकप्रियपणे "सेलचे पॉवरहाऊस" असे टोपणनाव दिले जाते, हे वाक्य फिलिप सिएकेविट्झ यांनी 1957 च्या याच नावाच्या लेखात तयार केले होते.  काही बहुकोशिकीय जीवनातील काही पेशींमध्ये माइटोकॉन्ड्रियाचा अभाव असतो (उदाहरणार्थ, प्रौढ सस्तन प्राण्यांच्या लाल रक्त पेशी). मायक्रोस्पोरिडिया, पॅराबासालिड्स आणि डिप्लोमोनाड्स सारख्या मोठ्या संख्येने एक पेशीयुक्त जीवनांनी त्यांचे माइटोकॉन्ड्रिया कमी केले आहेत किंवा इतर संरचनांमध्ये रूपांतरित केले आहेत. एक युकेरियोट, मोनोसेर्कोमोनोइड्स, पूर्णपणे त्याचे माइटोकॉन्ड्रिया गमावले आहे, आणि एक बहुकोशिकीय जीव, हेनेगुया साल्मिनिकोला, त्यांच्या माइटोकॉन्ड्रियल जीनोमच्या संपूर्ण नुकसानीसह माइटोकॉन्ड्रियल-संबंधित ऑर्गेनेल्स राखून ठेवल्याचे ज्ञात आहे.  माइटोकॉन्ड्रिया सामान्यतः क्रॉस सेक्शनमध्ये 0.75 ते 3 μm2 दरम्यान असतात, परंतु आकार आणि संरचनेत बरेच बदल होतात. जोपर्यंत विशिष्टपणे डाग लावलेला नाही तोपर्यंत ते दिसत नाहीत. सेल्युलर उर्जेचा पुरवठा करण्याव्यतिरिक्त, माइटोकॉन्ड्रिया सिग्नलिंग, सेल्युलर भिन्नता आणि सेल मृत्यू, तसेच सेल सायकल आणि सेल वाढीवर नियंत्रण ठेवण्यासारख्या इतर कार्यांमध्ये सामील आहेत. माइटोकॉन्ड्रियल बायोजेनेसिस या सेल्युलर प्रक्रियांशी तात्पुरते समन्वय साधते. माइटोकॉन्ड्रिया अनेक मानवी विकार आणि स्थितींमध्ये सामील आहेत, जसे की माइटोकॉन्ड्रियल रोग, हृदयविकाराचा विकार, हृदय अपयश आणि आत्मकेंद्रीपणा.  पेशीतील माइटोकॉन्ड्रियांची संख्या जीव, ऊतक आणि पेशीच्या प्रकारानुसार मोठ्या प्रमाणात बदलू शकते. एक प्रौढ लाल रक्तपेशीमध्ये माइटोकॉन्ड्रिया नसतात, तर यकृताच्या पेशीमध्ये २००० पेक्षा जास्त असू शकतात. माइटोकॉन्ड्रियम हे विशेष कार्य करणाऱ्या विभागांनी बनलेले आहे. या विभागांमध्ये किंवा क्षेत्रांमध्ये बाह्य झिल्ली, इंटरमेम्ब्रेन स्पेस, अंतर्गत झिल्ली, क्रिस्टा आणि मॅट्रिक्सचा समावेश आहे.  जरी बहुतेक युकेरियोटिक पेशींचे डीएनए सेल न्यूक्लियसमध्ये असतात, परंतु माइटोकॉन्ड्रियनमध्ये स्वतःचे जीनोम ("माइटोजेनोम") असते जे बॅक्टेरियाच्या जीनोमसारखेच असते. या निष्कर्षामुळे एंडोसिम्बियोटिक गृहीतेचा सर्वसाधारण स्वीकार झाला आहे - की आधुनिक माइटोकॉन्ड्रियाचे मुक्त-जीवित प्रोकॅरिओटिक पूर्वज दूरच्या भूतकाळात युकेरियोटिक पेशींसह कायमचे विलीन झाले, अशा प्रकारे विकसित झाले की आधुनिक प्राणी, वनस्पती, बुरशी आणि इतर युकेरियोट्स सेल्युलर उर्जा निर्माण करण्यासाठी श्वास घेण्यास सक्षम आहेत.
माइटोकॉन्ड्रियम म्हणजे काय?