मेंदूच्या कार्याचे पार्श्वभूमीकरण म्हणजे मेंदूच्या एका बाजूला किंवा दुसर्या बाजूला काही मज्जासंस्थेच्या कार्ये किंवा संज्ञानात्मक प्रक्रिया विशेषीकृत होण्याची प्रवृत्ती. मध्यवर्ती अनुदैर्ध्य फाटा मानवी मेंदूला दोन वेगवेगळ्या मेंदूच्या गोलार्धात विभागतो, जे कॉर्पस कॅलोसमद्वारे जोडलेले आहे. दोन गोलार्धांची मॅक्रोस्ट्रक्चर जवळजवळ सारखीच दिसत असली तरी, न्यूरोनल नेटवर्क्सची भिन्न रचना प्रत्येक गोलार्धात भिन्न असलेल्या विशेष कार्यासाठी परवानगी देते.  मेंदूच्या संरचनांचे पार्श्वभूमीकरण निरोगी रुग्णांमध्ये व्यक्त केलेल्या सामान्य प्रवृत्तीवर आधारित आहे; तथापि, प्रत्येक सामान्यीकरणात असंख्य प्रति-उदाहरणे आहेत. प्रत्येक माणसाचा मेंदू वेगळा विकसित होतो, ज्यामुळे व्यक्तींमध्ये अद्वितीय बाजूकडीलपणा होतो. हे विशेषीकरण पासून वेगळे आहे, कारण पार्श्वभूमीकरण केवळ दोन गोलार्धात विभागलेल्या एका संरचनेच्या कार्याचा संदर्भ देते. एक प्रवृत्ती म्हणून विशेषीकरण पाहणे खूप सोपे आहे, कारण त्याचा एक मजबूत मानवशास्त्रीय इतिहास आहे.  प्रस्थापित पार्श्वभूमीकरणाचे उत्तम उदाहरण म्हणजे ब्रोका आणि व्हर्नीकेचे क्षेत्र, जेथे हे दोन्ही केवळ डाव्या गोलार्धात आढळतात. अर्थशास्त्र, उच्चारण, उच्चारण आणि प्रोसोडी यासारख्या फंक्शन पार्श्वभूमीकरणावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले गेले आहे आणि दोन्ही गोलार्धात मोठ्या प्रमाणात न्यूरोनल आधार असल्याचे आढळले आहे. आणखी एक उदाहरण म्हणजे मेंदूतील प्रत्येक अर्धगोल शरीराच्या एका बाजूचे प्रतिनिधित्व करतो. छोट्या मेंदूमध्ये ही शरीराची बाजू आहे, पण मागील मेंदूमध्ये ही मुख्यतः उलट बाजू आहे.  व्याकरण, शब्दसंग्रह आणि शाब्दिक अर्थ यासारख्या भाषेचे कार्य सामान्यतः डाव्या गोलार्धात, विशेषतः उजव्या हाताच्या व्यक्तींमध्ये बाजूला केले जाते. उजव्या हाताने बोलणाऱ्या ९०% लोकांमध्ये भाषेची निर्मिती डावीकडे असते, तर डाव्या हाताने बोलणाऱ्या ५०% लोकांमध्ये ती अधिक द्विपक्षीय किंवा अगदी उजवीकडे असते.  ब्रॉकाचे क्षेत्र आणि व्हर्नीकेचे क्षेत्र, अनुक्रमे भाषण निर्मिती आणि भाषण समजण्याशी संबंधित, उजव्या हाताने बोलणार्या सुमारे 95% लोकांसाठी डाव्या मेंदूच्या गोलार्धात स्थित आहेत परंतु डाव्या हाताने बोलणार्या सुमारे 70% लोकांसाठी. 69 अनेक भाषा बोलणारे व्यक्ती प्रत्येक भाषेसाठी स्वतंत्र भाषण क्षेत्र दर्शवतात.  मूलभूत संवेदी माहितीवर प्रक्रिया करणे शरीराच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला किंवा शरीराच्या सभोवतालच्या जागेत विभागून बाजूला केले जाते.  डोळ्यांमध्ये, प्रत्येक डोळ्यातील ऑप्टिक मज्जातंतूचे सुमारे अर्धे न्यूरॉन्स उलट गोलार्धात प्रक्षेपित करण्यासाठी ओलांडतात आणि सुमारे अर्धे त्याच बाजूला गोलार्धात प्रक्षेपित करण्यासाठी ओलांडत नाहीत. याचा अर्थ असा की दृश्य क्षेत्राच्या डाव्या बाजूस उजव्या अर्धगोलातील दृश्य कॉर्टेक्सद्वारे मोठ्या प्रमाणात प्रक्रिया केली जाते आणि त्याउलट दृश्य क्षेत्राच्या उजव्या बाजूसाठी.  श्रवणात, श्रवण तंत्रिकाच्या सुमारे ९०% न्यूरॉन्स एका कानाच्या क्रॉसमधून विरुद्ध गोलार्धातील श्रवण कॉर्टेक्समध्ये प्रक्षेपित होतात.  स्पर्शाने, त्वचेतील बहुतेक न्यूरॉन्स क्रॉस करतात आणि उलट गोलार्धातील सोमाटोसेंसरी कॉर्टेक्समध्ये प्रक्षेपित होतात.  शरीराच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूच्या या कार्यात्मक विभागणीमुळे आणि त्यास लागून असलेल्या जागेमुळे, संवेदी कॉर्टेक्समधील माहितीची प्रक्रिया मूलतः समान आहे. म्हणजेच, दृश्य आणि श्रवण उत्तेजनांची प्रक्रिया, अवकाशीय हाताळणी, चेहर्यावरील समज आणि कलात्मक क्षमता यांचे द्विपक्षीय प्रतिनिधित्व केले जाते. संख्यात्मक अंदाज, तुलना आणि ऑनलाईन गणना द्विपक्षीय पॅरिटाल क्षेत्रांवर अवलंबून असते तर अचूक गणना आणि तथ्य पुनर्प्राप्ती डाव्या पॅरिटाल क्षेत्राशी संबंधित असते, कदाचित भाषिक प्रक्रियेशी असलेल्या संबंधांमुळे.  मेंदूच्या वेगवेगळ्या विभागात वेगवेगळ्या जागा असतात. त्याऐवजी दोन्ही बाजूच्या कार्यपद्धतीमध्ये समानता आढळतात. उदाहरणार्थ, उजव्या बाजूच्या चित्रकलेच्या क्षमतेमुळे रुग्णांना विषयाचे भाग पूर्णपणे असंबद्ध संबंधांसह काढता येतात. किंवा भाषेच्या क्षमतेत दिसणाऱ्या डाव्या बाजूच्या नुकसानीमुळे रुग्णाला बोलण्यातले स्वर समजत नाही. यामुळे ब्रिटीश मानसोपचारतज्ज्ञ इयान मॅकगिलक्रिस्ट यांनी दोन गोलार्धांना वेगवेगळ्या मूल्य प्रणाली असल्याचे पाहिले आहे, जिथे डाव्या गोलार्धात नैतिकतेसारख्या जटिल गोष्टी नियम आणि उपाययोजनांमध्ये कमी करण्याची प्रवृत्ती आहे आणि उजव्या गोलार्धात समग्र आणि रूपकात्मक आहे.  नैराश्याचा संबंध उजव्या अर्धांगवायूच्या अतिसक्रियतेशी आहे. भ्रमात्मक चुकीची ओळख सिंड्रोम, पुनरुत्पादक पॅरामेनेसिया आणि कॅपग्रास भ्रम देखील बर्याचदा उजव्या गोलार्धातील दुखापतीचा परिणाम असतात.  उजव्या किंवा डाव्या गोलार्धात झालेल्या नुकसानीमुळे आणि त्यापासून उद्भवणाऱ्या कमतरतेमुळे नुकसान झालेल्या क्षेत्राच्या कार्याची माहिती मिळते. डाव्या गोलार्धातील नुकसानीमुळे भाषेच्या निर्मितीवर आणि समजावर अनेक परिणाम होतात. उजव्या गोलार्धातील नुकसान किंवा दुखापत झाल्यामुळे बोलतांना भावनिक भाव किंवा उच्चारण कमी होऊ शकते. उजव्या गोलार्धात झालेल्या नुकसानीमुळे भाषण समजण्यावरही गंभीर परिणाम होतो. उजव्या गोलार्धात नुकसान झालेल्या लोकांमध्ये निष्कर्ष काढण्याची, मुख्य संकल्पना समजून घेण्याची आणि तयार करण्याची क्षमता कमी होते आणि पर्यायी अर्थ व्यवस्थापित करण्याची क्षमता कमी होते. याव्यतिरिक्त, उजव्या गोलार्धात नुकसान झालेल्या लोकांचे भाषण अनेकदा अचानक आणि अस्वस्थ किंवा बोलका आणि अतिशयोक्तीपूर्ण असते. त्यांना वळण घेण्याच्या, विषयाची देखभाल आणि सामायिक ज्ञानाच्या परिस्थितीत व्यावहारिक कमतरता देखील असू शकते.  मेंदूच्या बाजूला झालेल्या नुकसानीमुळे दृश्यात्मक अवधारणात्मक अवकाशाच्या रिझोल्यूशनवरही परिणाम होऊ शकतो. डाव्या गोलार्धात नुकसान झालेले लोक उच्च रिझोल्यूशन किंवा प्रतिमेच्या तपशीलवार पैलूंची धारणा कमी करू शकतात. उजव्या गोलार्धात नुकसान झालेले लोक कमी रिझोल्यूशन किंवा मोठ्या चित्राच्या पैलूंची धारणा कमी करू शकतात.  मेंदूचा एखादा विशिष्ट भाग, किंवा अगदी एक संपूर्ण गोलार्ध, जखमी किंवा नष्ट झाल्यास, त्याचे कार्य कधीकधी त्याच गोलार्धातील शेजारच्या भागाद्वारे किंवा दुसर्या गोलार्धातील संबंधित क्षेत्राद्वारे घेतले जाऊ शकते, हे नुकसान झालेल्या क्षेत्रावर आणि रुग्णाच्या वयावर अवलंबून असते. जेव्हा दुखापत एका क्षेत्रापासून दुसर्या क्षेत्रापर्यंतच्या मार्गांमध्ये व्यत्यय आणते, तेव्हा अकार्यक्षमता असूनही, वेगळ्या क्षेत्रांशी माहिती संवाद साधण्यासाठी पर्यायी (अप्रत्यक्ष) कनेक्शन विकसित होऊ शकतात.  ब्रोकाचा अपाझिया हा एक विशिष्ट प्रकारचा अभिव्यक्तीचा अपाझिया आहे आणि ब्रेनच्या ब्रोकाच्या भागाचे नुकसान किंवा दुखापतीमुळे उद्भवणार्या अपाझियामुळे त्याचे नाव दिले गेले आहे, जे बहुतेकदा डाव्या खालच्या फ्रंटल हेमिस्फियरमध्ये अस्तित्वात असते. अशाप्रकारे, ब्रोकाच्या क्षेत्राच्या कार्यक्षमतेच्या अभावामुळे विकसित होणारी अफसिया एक अभिव्यक्तीपूर्ण आणि गैर-प्रवाही अफसिया आहे. या भाषेला 'नॉन-फ्लुएंट' असे म्हटले जाते कारण ब्रोकाचे क्षेत्र भाषेच्या उच्चार आणि निर्मितीसाठी महत्त्वपूर्ण आहे. हा भाग भाषण निर्मितीचे काही मोटर पैलू नियंत्रित करतो आणि शब्दांमध्ये विचारांचे स्पष्टीकरण करतो आणि अशा क्षेत्राचे नुकसान विशिष्ट नॉन-फ्लूएंट अफॅशियामध्ये होते.  वर्निकचे अपाझिया हे मेंदूच्या त्या भागाला झालेल्या नुकसानीचे परिणाम आहे जे सामान्यतः सिल्व्हियन फाट्याच्या वरच्या डाव्या गोलार्धात असते. या भागाचे नुकसान प्रामुख्याने भाषेच्या समजूतदारपणामध्ये कमतरता निर्माण करते. सामान्य सुमधुर स्वराने अस्खलितपणे बोलण्याची क्षमता जतन केली जात असताना, वर्निकच्या अपाझिया असलेल्या व्यक्तीची भाषा शब्दार्थ त्रुटींनी भरलेली आहे आणि श्रोत्याला बेतुकी वाटू शकते. वर्निकच्या अपाझियामध्ये ध्वन्यात्मक पॅराफॅसिअस, नववचन किंवा शब्दसंग्रहाची वैशिष्ट्ये आहेत. वेर्नीकेच्या अपाहिज्या असलेल्या व्यक्तीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ते करत असलेल्या चुकांबद्दल अस्वस्थ असतात.  टेरेंस हाइन्स म्हणतात की मेंदूच्या पार्श्वभूमीवर संशोधन हा एक संशोधन कार्यक्रम म्हणून वैध आहे, जरी व्यावसायिक प्रमोटरने संशोधनाच्या परिणामांच्या पलीकडे असलेल्या विषयांना आणि उत्पादनांना प्रोत्साहन देण्यासाठी त्याचा वापर केला आहे. उदाहरणार्थ, संशोधनाच्या परिणामांचा डोळ्यांच्या हालचालींची संवेदनशीलता कमी करणे आणि पुनर्प्रक्रिया करणे (ईएमडीआर) आणि न्यूरो-भाषिक प्रोग्रामिंग, मेंदू-प्रशिक्षण उपकरणे किंवा व्यवस्थापन प्रशिक्षण यासारख्या मनोवैज्ञानिक हस्तक्षेपावर कोणताही परिणाम होत नाही.  काही लोकप्रियतेमुळे हेमिस्फियरमधील कार्यात्मक फरक प्रत्यक्षात असण्यापेक्षा अधिक परिपूर्ण म्हणून सादर करून, बाजूकडील विज्ञानाविषयीचे विज्ञान सरलीकृत केले जाते. मनोरंजकपणे, संशोधनातून हे दिसून आले आहे की मेंदूच्या पार्श्वभूमीचे कार्य अगदी उलट आहे, म्हणजेच डाव्या गोलार्धात कल्पकतेने आणि गोंधळात टाकणारे संकल्पना आणि उजव्या गोलार्धात विशिष्ट तारीख आणि वेळेचे पालन केले जाते, जरी सामान्यतः भाषिक अर्थ लावणे म्हणून डाव्या मेंदूच्या नमुन्याचे पालन केले जाते आणि उजव्या मेंदूचे स्थानिक-वेळ म्हणून.  १९ व्या शतकात आणि २० व्या शतकात कमी प्रमाणात असे मानले जात होते की मेंदूची प्रत्येक बाजू विशिष्ट लिंगाशी संबंधित आहे: डाव्या बाजूला पुरुषत्व आणि उजव्या बाजूला स्त्रीत्व आणि प्रत्येक अर्ध्या स्वतंत्रपणे कार्य करू शकते. मेंदूच्या उजव्या भागाला कनिष्ठ मानले जात असे आणि स्त्रिया, वन्य, मुले, गुन्हेगार आणि वेडे यांच्यात तो प्रमुख मानला जात असे. काल्पनिक साहित्यातील याचे एक प्रमुख उदाहरण रॉबर्ट लुईस स्टीव्हनसनच्या डॉ. जेकिल आणि मिस्टर हाइडच्या विचित्र प्रकरणात पाहिले जाऊ शकते.
मेंदूच्या उजव्या आणि डाव्या भागामध्ये काय फरक आहे?
Context:मेंदूच्या कार्याचे पार्श्वभूमीकरण म्हणजे मेंदूच्या एका बाजूला किंवा दुसर्या बाजूला काही मज्जासंस्थेच्या कार्ये किंवा संज्ञानात्मक प्रक्रिया विशेषीकृत होण्याची प्रवृत्ती. मध्यवर्ती अनुदैर्ध्य फाटा मानवी मेंदूला दोन वेगवेगळ्या मेंदूच्या गोलार्धात विभागतो, जे कॉर्पस कॅलोसमद्वारे जोडलेले आहे. दोन गोलार्धांची मॅक्रोस्ट्रक्चर जवळजवळ सारखीच दिसत असली तरी, न्यूरोनल नेटवर्क्सची भिन्न रचना प्रत्येक गोलार्धात भिन्न असलेल्या विशेष कार्यासाठी परवानगी देते.