जनुकशास्त्र हा जीवांमधील जनुक, अनुवांशिक भिन्नता आणि आनुवंशिकतेचा अभ्यास आहे. जीवशास्त्रातील ही एक महत्त्वाची शाखा आहे कारण अनुवांशिकता जीवनाच्या उत्क्रांतीसाठी महत्त्वपूर्ण आहे. ग्रेगोर मेंडेल, 19 व्या शतकात ब्रुनोमध्ये काम करणारा एक मोराव्हियन ऑगस्टिनियन भिक्षु, हा वैज्ञानिकदृष्ट्या अनुवांशिकताचा अभ्यास करणारा पहिला होता. मेंडेल यांनी "वैशिष्ट्य वारसा" चा अभ्यास केला, ज्या पद्धतीने वेळोवेळी पालकांकडून मुलांपर्यंत वैशिष्ट्ये हस्तांतरित केली जातात. त्यांनी पाहिले की जीव (मटणाच्या वनस्पती) विशिष्ट "विरासत युनिट्स" द्वारे गुणधर्म प्राप्त करतात. आजही वापरला जाणारा हा शब्द जनुक म्हणून काय संबोधले जाते याची काहीशी अस्पष्ट व्याख्या आहे.  अनुवांशिक गुणधर्म आणि जनुकांच्या आण्विक अनुवांशिक यंत्रणा ही 21 व्या शतकातील अनुवांशिकताची प्राथमिक तत्त्वे आहेत, परंतु आधुनिक अनुवांशिकता जनुकांचे कार्य आणि वर्तन यांचा अभ्यास करण्यासाठी विस्तारली आहे. जीन्सची रचना आणि कार्य, बदल आणि वितरण यांचा अभ्यास पेशी, जीव (उदाहरणार्थ वर्चस्व) आणि लोकसंख्येच्या संदर्भात केला जातो. अनुवादामुळे अनेक उपशाखांना जन्म मिळाला आहे, ज्यात आण्विक अनुवंशशास्त्र, एपिजेनेटिक्स आणि लोकसंख्या अनुवंशशास्त्र यांचा समावेश आहे. व्यापक क्षेत्रात अभ्यास केलेल्या सजीवांचे जीवन (आर्किया, जीवाणू आणि युकेरिया) च्या क्षेत्रांमध्ये विस्तारले आहे.  अनुवांशिक प्रक्रिया एखाद्या जीवाच्या वातावरणासह आणि विकासावर आणि वर्तनावर प्रभाव पाडण्यासाठी अनुभवांसह कार्य करतात, ज्याला अनेकदा निसर्ग विरूद्ध पोषण असे म्हटले जाते. जिवंत पेशी किंवा जीवनातील इंट्रासेल्युलर किंवा एक्स्ट्रासेल्युलर वातावरण जनुक प्रतिलेखन वाढवू किंवा कमी करू शकते. एक क्लासिक उदाहरण म्हणजे अनुवांशिकदृष्ट्या सारख्या मकाचे दोन बियाणे, एक समशीतोष्ण हवामानात ठेवलेले आणि दुसरे कोरडे हवामानात (पर्याप्त धबधबा किंवा पाऊस नसणे). दोन मकाच्या काठींची सरासरी उंची अनुवांशिकदृष्ट्या समान असल्याचे निर्धारित केले जाऊ शकते, परंतु कोरड्या हवामानातील एक केवळ त्याच्या वातावरणात पाणी आणि पोषक घटकांच्या कमतरतेमुळे समशीतोष्ण हवामानातील अर्ध्या उंचीपर्यंत वाढते.
अनुवांशिकता म्हणजे काय?