युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस ही 2016 मध्ये नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (एनपीसीआय) द्वारे सुरू करण्यात आलेली पीअर टू पीअर पेमेंट सिस्टम आहे. एनपीसीआयने भारताच्या पेमेंट व्यवस्थेचा चेहरामोहरा बदलण्याचे उद्दिष्ट ठेवले होते. ऑनलाईन पेमेंट सुलभ करण्यासाठी मानक अनुप्रयोग प्रोग्रामिंग इंटरफेस (एपीआय) वैशिष्ट्यांसह आर्किटेक्चर फ्रेमवर्क म्हणून युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (यूपीआय) विकसित केले. सर्व एनपीसीआय प्रणालींमध्ये एकसमान इंटरफेस सुलभ करणे आणि प्रदान करणे हे उद्दीष्ट होते, ज्यामुळे इंटरऑपरेबिलिटी आणि उत्कृष्ट ग्राहक अनुभव तयार होतो.  दरमहा एक अब्जाहून अधिक व्यवहारांसह यूपीआय हा आता भारतातील सर्वात पसंतीच्या पेमेंट सोल्यूशन्सपैकी एक आहे. आर्थिक वर्ष 2022 मध्ये युनायटेड पेमेंट्स इंटरफेस (यूपीआय) प्लॅटफॉर्मद्वारे प्रक्रिया केलेल्या व्यवहारांच्या एकूण मूल्यात भारताच्या जीडीपीच्या 86% हिस्सा होता. बँक खात्यांमधील सहज आणि सुरक्षित पैसे हस्तांतरणाला पाठिंबा देणे हे यूपीआयचे मुख्य कार्य आहे. हे एका मोबाईल अॅप्लिकेशनमध्ये अनेक बँक खाती जोडून करते, ज्यामुळे एका ठिकाणाहून सहजपणे निधी हस्तांतरण आणि व्यापारी देयके शक्य होतात. याद्वारे 'पीअर टू पीअर' आणि 'पीअर टू मर्चेंट' कलेक्शनची विनंती करता येते, जी विनंतीनुसार शेड्यूल केली आणि दिली जाऊ शकते.  यूपीआय आयडी, यूपीआय क्रमांक, खाते क्रमांक आणि भारतीय वित्तीय प्रणाली कोड (आयएफएससी) वापरून पैसे दिले जाऊ शकतात. पेमेंटची सुरक्षा भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (आरबीआय) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार 1-क्लिक 2-फॅक्टर प्रमाणीकरणाचा वापर करून केली जाते, ज्यामध्ये प्रमाणीकरणाचा दुसरा घटक म्हणजे यूपीआय पिन आहे.  अँड्रॉइड 4.2.2 आणि iOS 8.1 आणि त्याहून अधिक आवृत्त्यांसाठी सदस्यांनी विकसित केलेल्या अॅप्ससह अँड्रॉइड आणि आयओएस सारख्या सर्व प्रमुख प्लॅटफॉर्मवर यूपीआयमध्ये प्रवेश केला जाऊ शकतो.  यूपीआयचा प्राथमिक व्यवसाय वापर म्हणजे वैयक्तिक मोबाइलला सर्व देयकासाठी प्राथमिक डिव्हाइस म्हणून परवानगी देणे, ज्यात व्यक्ती ते व्यक्ती, व्यक्ती ते संस्था आणि व्यक्ती ते व्यक्ती यांचा समावेश आहे. वैयक्तिक मोबाईलचा वापर करून एखादी व्यक्ती एखाद्याला पैसे देऊ शकते (पुश) तसेच कोणाकडून पैसे गोळा करू शकते. कोणीतरी (पुल). याव्यतिरिक्त, व्हीपीएचे 'उपनाम' असलेल्या 'यूपीआय आयडी'चा वापर करून पैसे भरण्याची आणि वसूल करण्याची क्षमता. याचा उद्देश असा आहे की, थर्ड पार्टी अॅप्लिकेशन किंवा वेबसाइटवर खाते तपशील किंवा क्रेडेंशियल्स न देता पत्ता देऊन पेमेंट करणे. तसेच, <unk> पेड बाय<unk> तारखेसह इतरांना (व्यक्तीकडून व्यक्तीकडे किंवा व्यक्तीपासून व्यक्तीपर्यंत) <unk> कलेक्ट<unk> विनंत्या पाठवणे, जे ग्राहकांना खात्यातील पैसे ब्लॉक केल्याशिवाय नंतरच्या तारखेला पैसे देण्याची परवानगी देते. ईसीएस प्रमाणेच युपीआयद्वारे एकाधिक आवर्ती देयके (यूटिलिटीज, शालेय फी, सबस्क्रिप्शन इत्यादी) एक-वेळ सुरक्षित प्रमाणीकरण आणि नियम-आधारित प्रवेशासह पूर्व-अधिकृत करण्याची परवानगी देखील आहे. यूपीआय ऑटोपेमुळे ग्राहक त्यांच्या यूपीआय व्यवहारांसाठी आवर्ती देयके सेट करू शकतात. भारतीय रुपयांच्या 2000 रुपयांपर्यंतच्या आवर्ती पेमेंटची वारंवारता ठरवता येते.  यामुळे युपीआयचा वापर करून पेमेंट्स सर्व पीएसपींमध्ये पूर्णपणे इंटरऑपरेबल प्रणाली बनते. फोन, आणि कोणत्याही प्राप्ती साधने किंवा भौतिक टोकन न करता.  मार्च 2023 मध्ये रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (आरबीआय) आणि सिंगापूरच्या मौद्रिक प्राधिकरणाने (एमएएस) यूपीआय आणि सिंगापूरच्या पेनाऊची जोडणी सुरू केली. 2023 मध्ये सिंगापूरमधून भारतात येणाऱ्या पैशांची रक्कम 100 अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. यामुळे सिंगापूर भारताला सर्वाधिक पैसे पाठवणारा चौथा देश ठरला आहे. पेनाऊ आणि यूपीआयच्या एकत्रीकरणामुळे अशा व्यवहारांसाठी लागणारे शुल्क आणि वेळ कमी होण्याची शक्यता आहे.
भारतात युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (यूपीआय) म्हणजे काय?