नीत्शेच्या, "अनमोल सेन्समध्ये सत्य आणि खोट्याबद्दल" मध्ये नीत्शे मानवी वैज्ञानिक ज्ञानाबद्दलच्या आपल्या वृत्तीचे स्पष्टीकरण मोठ्या संशयास्पदतेने देते, अगदी मानवांना "सर्वात अहंकारी आणि खोटे बोलणारे" निर्मिती म्हणून संदर्भित करते (अति-नैतिक अर्थाने सत्य आणि खोटे बोलणे, 7). हाच प्रकारची टीका हारावेच्या "Situated Knowledge: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective" या पुस्तकात "देवाची फसवणूक" या संकल्पनेत मांडली गेली आहे. हारावे या संकल्पनेची व्याख्या एक भ्रम म्हणून करतात ज्यामध्ये मानव त्यांच्या स्वतःच्या ज्ञानाची तुलना देवाच्या असीम ज्ञानाच्या कल्पनेशी करतात. या प्रकारची बौद्धिक श्रेष्ठता ही मानवजातीच्या इतिहासातील एक दीर्घकालीन संकल्पना आहे जसे आपण वैज्ञानिक विचारात प्रगती केली आहे. सुरुवातीला हारावेच्या लेखनात वर्णन केलेले, 'देव-धोका' अनेक कल्पनांमध्ये विलीन होते. नीत्शे हे विविध रूपकांद्वारे आणि समजावून सांगण्याद्वारे समजावून सांगते. "देव-चमत्कार" ही कल्पना आणि सर्वज्ञतेचे त्याचे गुणधर्म, मानव आणि त्यांच्या कठोर मनापासून उद्भवतात, जे केवळ त्यांच्या स्वतःच्या मनामध्ये मूर्त आहे त्याकडे लक्ष देण्यास सक्षम आहेत, परिणामी इतर दृष्टीकोन बंद करतात. मानवाचा वैज्ञानिक शोधाकडे एकपक्षीय दृष्टिकोनातून, त्यांच्या स्वतः च्या एकतर्फी दृष्टिकोनातून, आणि त्यांच्या स्वतः च्या दोषाने वैज्ञानिक शोध लावतात जे त्यांच्या स्वतः च्या निरीक्षणांमधून येतात. पण या क्षणी मानवी दोष उदाहरणीय नाहीत, नीत्शेचे म्हणणे आहे, त्याऐवजी जेव्हा वैज्ञानिक शोध या तथाकथित वर बांधले जाते <unk>वैज्ञानिक सत्य.<unk> या क्षणी विज्ञानाची संकल्पना क्षणाच्या आत "सर्वात कमी फुगलेल्या फुगाप्रमाणे फुगू शकते" कारण खोट्या गोष्टींवर आधारित वैज्ञानिक प्रगतीची रचना (ऑन ट्रुथ अँड लाईंग इन अ एक्सट्रा-मॉरल सेन्स, 7) आहे. तरीही, मानवी शोधांची क्षमता किती अपयशी आहे हे जाणून आपण अजूनही विश्वासार्हतेची कल्पना बाळगतो ज्याला आपल्या जगात कोणतीही शक्ती आव्हान देऊ शकत नाही, मुळात, हारावे याचा संदर्भ घेतात. 'देवाची युक्ती' या संकल्पनेत, हारावे वस्तुनिष्ठतेकडे वेगळ्या दृष्टिकोनाद्वारे निरीक्षणाकडे जाण्याच्या वेगळ्या मार्गाची वकिली करतात. प्रत्येक गोष्ट समजून घेण्याची आणि विज्ञानाची गुंतागुंत स्वीकारण्याची जवळजवळ वैयक्तिक जबाबदारीपासून स्वतःला वेगळे करून आपण आपल्या समजूतदारपणाच्या कमतरतेची भरपाई करण्यासाठी वैज्ञानिक सत्यांवर चुकीच्या तडजोडीची कल्पना काढून टाकू शकतो. नीत्शेच्या लेखनात एक मूलभूत कल्पना आहे ती म्हणजे अभिमानाची कल्पना. अभिमान हा मानवी वर्तनाचा एक मोठा घटक आहे आणि अनेक कृती योग्य आहेत. 'देव-धोका'चा मूळ कोठून आला आहे या निहित प्रश्नांची उत्तरे म्हणूनही अभिमानाची संकल्पना पाहिली जाऊ शकते. आपण मानवांना काळाच्या सुरुवातीपासूनच विजय मिळवण्याच्या कल्पनेची तळमळ जाणवते. समाज, संस्कृती, भूमी, किंवा अगदी उच्च सामाजिक-आर्थिक दर्जा यासारख्या सोप्या गोष्टी जिंकण्याची इच्छा. हे आपल्या रक्तात आहे आणि मानवजातीच्या अनेक पिढ्यांपासून ते आपल्यामध्ये आहे. हारावेच्या युक्तिवादाला चालना देताना, नीत्शे आपल्या "ज्ञानबुद्धीच्या" खोलीत अभिमान बाळगून आपण "माणसांच्या डोळ्यावर आणि इंद्रियांवर धुके पाडत आहोत" ही कल्पना सादर करतो. अभिमानाने वैज्ञानिक विचार कसा तयार केला जाऊ शकतो हे दर्शवित आहे जे केवळ प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठीच उत्तरे प्रदान करते जे प्रत्यक्षात दोषपूर्ण आहेत (ऑन ट्रुथ अँड लाइंग इन अ एक्स्ट्रा-मॉरल सेन्स, 7). परिणामी, फसवणूकीचा पडदा निर्माण होतो ज्यामध्ये मानवाने सृष्टीला मदत केली आहे  त्यांच्या खोट्या गोष्टींपासून जे त्यांच्यासाठी सत्य बनले आहे. या क्षणापासून वैज्ञानिक शोधामुळे खोट्या गोष्टींवर आधारित <unk>सत्य<unk> निर्माण होते. डोळे बंद करणे ही "देव-धोका" या कल्पनेतील एक मोठी थीम आहे आणि नीत्शेच्या "पानाच्या" वर्णनात ती पुनरावृत्ती केली जाते. "भिन्नतांकडे दुर्लक्ष करून आणि वैशिष्ट्यपूर्ण पैलू विसरून" (ऑन ट्रुथ अँड लाईंग इन अ एक्सट्रा-मॉरल सेन्स, 24) या पानाचे हे एक व्यापक उदाहरण आहे. येथे जे वर्णन केले आहे ते असे आहे की मानवांनी वर्णन केलेल्या कोणत्याही गोष्टीसाठी "आवश्यक गुणवत्ता" असे लेबल लावू शकत नाही. मुळात असे समजले जाते की पानांचे बरेच प्रकार आहेत परंतु आपण त्यांच्यातील स्पष्ट फरक स्पष्ट करण्यास सक्षम नाही आणि असे केल्याने पानाशी संबंधित 'सत्य'चा अभाव उद्भवतो. दोष हा पानाच्या सामान्यीकरणात आहे आणि हे सामान्यीकरण इतर संदर्भांमध्ये लागू करणे हे दोष आहे, जे हारावे तिच्या "देव-धोका" भ्रमात संबोधित करते. "देव-धोका" या शब्दाची व्याख्याच आपल्या शोध आणि ज्ञानातील अंतराची भरपाई करण्यासाठी आपल्या स्वतःच्या ज्ञानाचा सर्वसाधारणीकरण करणे समाविष्ट करते. वैज्ञानिक प्रगतीच्या आणि आपल्या जगाच्या समजूतदारपणाच्या वर्षांत, मानवांनी स्थापित केलेल्या तथाकथित सत्यांमध्ये त्रुटी असू शकतात ज्यामुळे वैज्ञानिक पद्धत त्यांच्याकडे येते. हारावे सुचवतात की, वस्तुनिष्ठतेचा वापर करण्याच्या आपल्या पद्धतीवर अधिक समावेशक होण्यासाठी पुन्हा काम करणे आवश्यक आहे आणि नीत्शे यांचे लेखन या कल्पनेवर विस्तारते आणि उदाहरणे देतात की या सत्यांमध्ये गृहीतकांच्या परिणामी त्रुटी असू शकतात. एकमेकांच्या वर बांधलेल्या या गृहीतकामुळे दोन्ही लेखकांचा तर्क आहे की समजून घेण्याची कमतरता आहे.
निट्शे आणि हारावे वैज्ञानिक ज्ञानाच्या संकल्पनेवर आणि त्याच्या निष्पक्षतेच्या प्रयत्नावर टीका कशी करतात? [१३ पानांवरील चित्र]