Mường Tè

Mường Tè là một huyện miền núi nằm ở phía tây tỉnh Lai Châu, Việt Nam. Huyện Mường Tè nằm ở phía Tây Bắc tỉnh Lai Châu, có đường biên giới với Trung Quốc và có vị trí địa lý: Phía bắc giáp tỉnh Vân Nam, Trung Quốc Phía tây và phía nam giáp huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên Phía đông giáp huyện Nậm Nhùn. Địa hình núi cao xen lẫn thung lũng, có các đỉnh núi: Phu Tả Tông (cao 2.109 m), Phu Đen Đinh (1.886 m), Phu Si Lung (3.076 m),... Các sông chảy trên địa bàn huyện là: sông Đà, Nậm Ma, Nậm Cúm, Nậm Nhé,... thuộc hệ thống sông Hồng. Đất rừng chiếm khoảng 90% diện tích đất tự nhiên của huyện. Huyện Mường Tè từng có diện tích 3678,83 km², là huyện có diện tích lớn nhất cả nước trong một thời gian. Tuy nhiên, sau khi thành lập huyện Nậm Nhùn, diện tích của huyện còn 2679,34 km², rộng thứ hai cả nước (sau huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An). Dân số năm 2018 của huyện là 49.070 người, bao gồm các dân tộc: Thái, H'Mông, La Hủ, Hà Nhì, Si La, Cống... Huyện Mường Tè có 14 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Mường Tè (huyện lỵ) và 13 xã: Bum Nưa, Bum Tở, Kan Hồ, Ka Lăng, Mù Cả, Mường Tè, Nậm Khao, Pa Ủ, Pa Vệ Sủ, Tá Bạ, Tà Tổng, Thu Lũm, Vàng San. Mường Tè bắt đầu thuộc lãnh thổ Việt Nam vào thời Lê sơ, năm 1432, khi Lê Thái Tổ đánh dẹp xong Đèo Cát Hãn, thu được đất Mường Lễ (vùng đất nay là tỉnh Lai Châu, đổi tên thành Phục Lễ). Đời Lê Thánh Tông, Mường Tè là một châu thuộc phủ An Tây thừa tuyên (xứ) Hưng Hóa của Đại Việt, thủ phủ của châu là địa bàn xã Mường Tè ngày nay. Theo Lê Quý Đônː Mường Tè chính là tên gọi bản địa (tức là thổ âm) của châu Tuy Phụ xứ Hưng Hóa nhà Lê. Lê Quý Đôn viết rằngː "Từ châu Quảng Lăng trở lên, có châu Tuy Phụ (綏阜) thổ âm gọi là Mường Tè (芒齊), châu Hoàng Nham thổ âm gọi Mường Tông, châu Tung Lăng thổ âm gọi Phù Phang, châu Khiêm thổ âm gọi Mường Tinh, châu Lễ Tuyền thổ âm gọi Mường Bẩm, châu Hợp Phì thổ âm gọi Trình Mi, đều bị mất về Trung Quốc không biết từ đời nào?..." Cũng theo Lê Quý Đôn thì Mường Tè tức châu Tuy Phụ xứ Hưng Hóa nhà Lê đã bị mất sang lãnh thổ nhà Thanh vào khoảng thế kỷ 18 nhưng không biết từ năm nào. Một số sử quan nhà Nguyễn (trong đó có Nguyễn Văn Siêu, Phạm Thận Duật) thì cho rằng Hoàng Công Toản con trai Hoàng Công Chất, khi bị nhà Lê-Trịnh đánh dẹp đã chạy sang Trung Quốc và nộp các châu kể trên trong đó có châu Tuy Phụ cho nhà Thanh (khoảng những năm 1760-1770). Qua thời nhà Tây Sơn quản lý Bắc Hà (1786-1802), đến thời Nhà Nguyễn độc lập (1802-1883), đất Mường Tè tức châu Tuy Phụ, cùng với 6 châu lân cận kể trên, không còn thuộc phủ An Tây trấn (sau là tỉnh) Hưng Hóa của Đại Việt cũng như Đại Nam (Việt Nam) nữa, mà thuộc lãnh thổ tỉnh Vân Nam Trung Quốc. Sau năm 1954, huyện Mường Tè gồm 17 xã: Bum Nưa, Bum Tở, Chung Chải, Hua Bum, Ka Lăng, Kan Hồ, Mù Cả, Mường Mô, Mường Nhé, Mường Tè, Mường Toong, Nậm Khao, Pa Ủ, Pa Vệ Sủ, Sín Thầu, Tà Tổng và Thu Lũm. Ngày 13 tháng 2 năm 1987, chia xã Bum Tở thành 2 đơn vị hành chính: xã Bum Tở và thị trấn Mường Tè (thị trấn huyện lỵ huyện Mường Tè). Ngày 14 tháng 1 năm 2002, 4 xã: Sín Thầu, Chung Chải, Mường Nhé và Mường Toong chuyển sang trực thuộc huyện Mường Nhé (nay huyện Mường Nhé thuộc tỉnh Điện Biên). Ngày 26 tháng 11 năm 2003, Quốc hội ra Nghị quyết trong đó chia tỉnh Lai Châu thành tỉnh Lai Châu (mới) và tỉnh Điện Biên. Huyện Mường Tè thuộc tỉnh Lai Châu mới, bao gồm thị trấn Mường Tè và 13 xã: Bum Nưa, Bum Tở, Hua Bum, Ka Lăng, Kan Hồ, Mù Cả, Mường Mô, Mường Tè, Nậm Khao, Pa Ủ, Pa Vệ Sủ, Tà Tổng, Thu Lũm. Ngày 2 tháng 1 năm 2004, chuyển xã Nậm Hàng thuộc huyện Mường Lay về huyện Mường Tè. Đến thời điểm này, huyện Mường Tè có 3678,7 km2 diện tích tự nhiên và 51.000 người, có 15 đơn vị hành chính trực thuộc gồm các xã Bum Nưa, Bum Tở, Mường Mô, Mường Tè, Mù Cả, Ka Lãng, Thu Lũm, Nậm Khao, Kan Hồ, Hua Bun, Tà Tổng, Pa ủ, Pa Vệ Sủ, Nậm Hàng và thị trấn Mường Tè. Ngày 8 tháng 4 năm 2008, chia xã Nậm Hàng thành 2 xã: Nậm Hàng và Nậm Manh. Ngày 14 tháng 10 năm 2011, thành lập 2 xã Tá Bạ, Vàng San và thị trấn Nậm Nhùn. Ngày 2 tháng 11 năm 2012, thành lập xã Nậm Chà. Cùng năm này, thị trấn Nậm Nhùn và 5 xã: Hua Bum, Mường Mô, Nậm Chà, Nậm Hàng, Nậm Manh chuyển sang trực thuộc huyện Nậm Nhùn. Huyện còn lại 1 thị trấn và 13 xã như hiện nay. Đường bộ có Đường tỉnh 127 nối thị xã Mường Lay, tỉnh Điện Biên qua huyện Nậm Nhùn tới thị trấn Mường Tè. Đường được mở dọc theo bờ trái sông Đà, đến cầu Pô Lếch thì theo thung lũng của dòng Nậm Bum đến thị trấn Mường Tè. ^ Tổng cục Thống kê ^ Kiến văn tiểu lục, Lê Quý Đôn toàn tập, trang 312. ^ Quyết định số 24-HĐBT năm 1987 ^ Nghị định số 08/2002/NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính huyện Mường Tè, huyện Mường Lay để thành lập huyện Mường Nhé và chia tách huyện Phong Thổ để thành lập huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu. ^ Nghị quyết số 22/2003/QH11 ngày 26/11/2003 của Quốc hội về việc chia và điều chỉnh địa giới hành chính một số tỉnh. ^ Nghị định số 01/2004/NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính huyện Sìn Hồ và huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu. ^ Nghị định số 41/2008/NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính xã, thành lập xã, thị trấn thuộc huyện Than Uyên, huyện Tam Đường, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu. ^ Nghị quyết số 97/NQ-CP ngày 14/10/2011 của Chính phủ về việc điều chỉnh địa giới hành chính xã để thành lập xã, thị trấn thuộc huyện: Mường Tè, Sìn Hồ, Than Uyên, tỉnh Lai Châu. ^ Nghị quyết 71/NQ-CP năm 2012 của Chính phủ về việc điều chỉnh địa giới hành chính để thành lập đơn vị hành chính cấp xã, cấp huyện thuộc tỉnh Lai Châu.