Thiền vu

Thiền vu (tiếng Hung Nô: sanok / tsanak; theo Hán thư, nghĩa là thiên tử) là tước hiệu của các lãnh đạo tối cao của dân du mục ở Trung Á trong 8 thế kỷ, bắt đầu từ thời kỳ nhà Chu (1045–256 TCN) và thay thế nó sau đó là tước hiệu "khả hãn"" được người Nhu Nhiên sử dụng vào năm 402 CN. Tước hiệu này được thị tộc Luyên Đê của người Hung Nô sử dụng dưới thời nhà Tần (221-206 TCN) và nhà Hán (206 TCN–220 CN). Lý do thiền vu ('Chanyu') được cho là thích hợp hơn là trong quảng vận, một từ điển được biên soạn từ năm 601 CN, và hoàn thành dưới thời nhà Tống từ 1007 đến 1011. Từ điển đưa ra ba cách đọc cho Hán tự đầu tiên của tước hiệu: dan, chan, và shan. Âm "chan" được định nghĩa rõ ràng là dùng trong tước hiệu Thiền vu (Chanyu) của Hung Nô. Âm shan sử dụng cho địa danh hay họ; âm shan nghĩa là 'bao la' hay 'bấu trời.' L. Rogers và Edwin G. Pulleyblank cho rằng danh hiệu thiền vu có thể tương đương với danh hiệu tarkhan đã được chứng thực sau này, cho thấy rằng cách phát âm tiếng Trung cổ dān-ĥwāĥ chính là lối đọc trại âm của *darxan. Nhà ngôn ngữ học Alexander Vovin cho rằng từ này gốc tiếng Enisei. 撐犁孤塗單于, theo cách phát âm tiếng Trung cổ *treng-ri kwa-la dar-ɢwā, xuất phát từ bốn gốc: *tɨŋgVr- "cao", *kwala- "con trai, con", *tɨl "vùng hạ lưu của Yenisei" hoặc "phía bắc", và *qʌ̄j ~ *χʌ̄j "quân vương"; dịch thành "Con của Trời, Người cai trị phương Bắc". Hệ thống kế vị giữa các thiền vu được Joseph Fletcher gọi là huyết thống tanistry, theo dó người nam giới gần nhất sẽ kế thừa chức vị thiền vu từ người tiền vị. Trong lịch sử từng có 60 thiền vu. Danh sách sau gồm 63 thiền vu Diệp Hộ ^ 刘正埮、高名凯、麦永乾、史有为编, 汉语外来词词典 (A Dictionary of Loan Words and Hybird Words in Chinese), 上海辞书出版社. 1984, p. 63. ^ “Quyển 94 hạ”. Hán thư (bằng tiếng Trung). 匈奴謂天為「撐犁」，謂子為「孤塗」(Hung Nô gọi Thiên là [Sanh lê], Tử là [Cô đồ]) ^ Taskin V.S. "Materials on history of Dunhu group nomadic tribes", Moscow, 1984, p. 305,306, (Таскин В.С. "Mатериалы по истории древних кочевых народов группы Дунху") tiếng Nga ^ "Early Chinese Settlement Policies towards the Nomads." Pan Yihong. Asia Major, 3rd series, Vol. V, Part 2, (1992), p. 42, n. 2. ^ Lexicon of Reconstructed Pronunciation in Early Middle Chinese, Late Middle Chinese and Early Mandarin, p. 48. (1991) Edwin G. Pulleyblank. UBC Press. Vancouver. ^ Indo-Scythian Studies being Khotanese Texts Volume VII, p. 32. (1985). H. W. Bailey. Cambridge University Press. ^ Universität Bonn. Seminar für Sprach- und Kulturwissenschaft Zentralasiens: Zentralasiatische Studien, Vol. 24–26, p.21 ^ "Once again on the Etymology of the title qaɣan", in Studia Etyologica Crocoviensia, (2007) vol. 12, p. 177-185 ^ "Did the Xiongnu speak a Yeniseian language? Part 2: Vocabulary", in Altaica Budapestinensia MMII, Proceedings of the 45th Permanent International Altaistic Conference, Budapest, June 23–28, pp. 389–394. ^ Bichurin N.Ya., "Collection of information on peoples in Central Asia in ancient times", vol. 1, Sankt Petersburg, 1851, p. 10 on) ^ Taskin V.S., "Materials on history of Sünnu", transl., 1968, Vol. 1, p. 34 on